O Subotici

Uvod

Subotica se nalazi na severu Vojvodine u Severno-Bačkom Okrugu, desetak kilometara od južne granice Republike Mađarske. Posle Novog Sada po veličini je drugi najveći grad Vojvodine. Zajedno sa Bačkom Topolom i Malim Iđošom predstavlja Severno-Bački Okrug, čiji je administrativni centar. Grad je duhovni, kulturni i politički centar Mađara, Hrvata i Bunjevaca u Vojvodini.
Severno od grada se nalazi peščana stepa sa voćnjacima i vinogradima bogatog roda, dok južno od grada je crmnica, na kojoj je razvijena poljoprivreda. U Subotici industrijska proizvodnja, odnosno šarolika ekonomska struktura ima značajnu tradiciju: dominiraju prehrambena industrija, elektromehanika, metalna i hemijska industrija te uslužne  delatnosti.
Subotica je u regiji poznata po svojim brendovima naročito u pekarskoj i mlečnoj industriji kao i proizvodnji slatkiša, nadalje po vinima, alkoholnim i osvežavajućim pićima, prirodnim sokovima. Poznatva je i proizvodnja organske hrane i raznih proizvoda grafičke industrije. Takođe je značajna industrija tekstila i obuće, prerada plastičnih materija i građevinska industrija.
Turizam krije u sebi neslućene mogućnosti. O tome svedoči i Strateški plan razvoja turizma u Republici Srbiji, koji Suboticu i Palić ubraja među četiri najznačajnije turističke destinacije.

Istorija

Počeci

Pisani dokumenti Suboticu prvi put pominju 1391 godine pod imenom „Zabotka“. Do 1439 je ugarsko kraljevsko imanje, nakon čega dospeva u vlasnisštvo Hunjadijevih, i tada već ima rang grada.
U mutnim vremenima nakon bitke kod Mohača (1526) Jovan Nenad – koga mađarski izvori spominju kao Jovan Černi – proglašava sebe za Srpskog despota, i sa svojom naoružanom vojskom koja se sastoji od seljaka Srba, Slovaka, Rumuna i Bugara, zauzima grad. Nakon nekoliko meseci ga, međutim, ugarske vlastele potuku. U to vreme naseljeni slaveni kasnije postaju stalni stanovnici grada i okoline.
1542. godine Turci zauzimaju Suboticu, koja će biti oslobođena tek nakon skoro vek i po, 1686. godine. O tim dugim ratnim godinama skoro nikakvih pisanih dokumenat nema, zna se tek toliko da je u ovoj oblasti ostalo malo mađarske populacije.
Nakon proterivanja Turaka, pod upravljanjem Habzburgovaca započinje ponovno naseljavanje. U prvo vreme stižu južni sloveni katoličke veroispovesti uz ortodoksno slavensko stanovništvo koje se nakon Kosovskog boja stalno povlači prema severu.

Period razvoja

Marija Terezija 1743 godine daje Subotici rang trgovišta, a mesto se tada zove Szent Mária, odnosno Sveta Marija. Subotica se 1779. godine proglašava za slobodan kraljevski grad, i od tada dobija naziv Maria Theresiopolis, barem na latinskom, odnosno nemačkom jeziku.
Rang slobodnog kraljevskog grada pokreće snažan i intenzivan razvoj naselja. Gradsko veće organizuje naseljavanje okolnih pustara, koja su za vreme turske okupacije ostala bez stanovništva. U sam grad se organizovano tada još ne useljava, ali se paralelno sa počecima razvoja Subotice povećava broj stanovnika: doseljavaju se mahom Mađari prvenstveno iz raznih oblasti tadašnje Ugarske.
Izvanredno oslikava dinamičan razvoj grada u vreme nagodbe (1867), da se već 1869. godine povezuje sa svetom železničkom prugom, a za mađarski milenij (1896) izgrađuje se i prva elektrana. Nakon samo godinu dana (1897) između Subotice i Palića kreće i tramvajski saobraćaj. Kupalište Palić tako postaje omiljeno izletište gradskog stanovništva koje se sve više okreće ka građanskim vrednostima. Aleksandar Lifka 1906 godine otvara u Subotici stalni bioskop, dok Ivan Sarić 1910. godine konstruiše svoj avion, kojim uspešno poleće. Subotica nije nikada u svojoj istoriji doživela takav razvoj kao u tim tzv. „srećnim vremenima mira“. Grad u to vreme dobija svoj secesijski, izrazito srednje-evropski izgled.
Snažan razvoj se ogleda i u povećanju broja stanovnika. Kada Suboticu 4. juna 1920. godine i zvanično odvoje od istorijske Mađarske i postaje deo novostvorene Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, grad je već jedno od najnaseljenijih mesta u Karpatskom basenu, gde uz značajnu hrvatsku, odnosno bunjevačku i srpsku populaciju Mađari imaju apsolutnu većinu. Najveći grad novo osnovane južnoslovenske kraljevine nije ni Beograd ni Zagreb, već – Subotica.

 

Znamenitosti

Gradska kuća

Najreprezentativnija građevina Subotice po svojim dimenzijama bi mogla poslužiti i kao parlament. Izgrađena je u secesijskom po planovima tadašnjih čuvenih budimpeštanskih arhitekata, Marcela Komora i Dežea Jakaba za svega dve godine (1908 – 1910). Izvođači radova su radnici firme subotičkih preduzetnika, Ferenca Nađa i Lukača Kladeka. Ukrašavanje zgrade je trajalo još dve godine.

Sinagoga

Isti par arhitekata je autor i subotičke sinagoge, pa je i stil isti: mađarska secesija. Jevrejska crkva je podignuta 1901. godine i ukrašava je bezbroj vitraža, koji predstavljaju stilizovane latice karanfila, ruže i ljiljana, kao i paunovog perja.

Rajhlova palata

Izvanredan primerak mađarske secesije je i palata Ferenca Rajhla (Reichl Ferenc) (1903 – 1904) i nekoliko zgrada u okolini gradskog Korzoa. Sama palata je danas galerija Likovnog Susreta.

Pozorište

Pozorišna zgrada, podignuta 1854. godine bila je jedna od prvih pozorišta tadašnje Austro-Ugarske Monarhije, u kojoj je među prvima formiran ansambl na mađarskom jeziku, gde je svoju karijeru započela i čuvena Lujza Blaha. Zgrada je, inače, delo prvog školovanog subotičkog arhitekte, Janoša Škultetija (Skultéti János) i glavne njene karakteristike su šest stubova u korintijanskom stilu sa klasicističkim crtama objekta. 2007. godine su zgradu srušili, ostavivši stubove, i započeta je igradnja nove pozorišne zgrade, tako da su ansambli teatra privremeno preseljeni na druge lokacije.

Crkve

Sa aspekta arhitekture od subotičkih crkava je najznačajnija crkva franjevaca, odnosno crkva Franjevačkog reda (1723), naročito deo samostana koji je izgrađen na ostacima nekadašnje subotičke tvrđave.
Katolička katedrala je građena u baroknom stilu (1797) i jako podseća na baziliku episkopije u Kaloči, kojoj je u to vreme administrativno i pripadala. Istočno od Franjevačke crkve se nalazi srpska pravoslavna crkva izgrađena 1730. godine, koja je više puta pregrađena i dograđivana, kako bi joj sačuvali tradicionalni barokni stil.
U prigradskom naselju Aleksandrovo izgrađena je srpska ortodoksna crkva čiji je ikonostas redak primerak baroknog ortodoksnog slikarstva.

Vodoskoci

Centar Subotice uz izvanredne građevine sa kraja 19-og i početka 20-og veka ukrašavaju i dva relativno nova vodoskoka, koja su – kao i Gradska kuća i Rajhlova palata – pokrivena stilski keramijom Žolnaj (Zsolnai) a ti ukrasni elementi takođe podsećaju na mađarsku secesiju.

Gradski muzej

Gradski muzej je do 2008. godine bio smešten u Gradskoj kući, a tada je preseljen u zgradu nekadašnje štamparije Minerva. U obnovljenoj zgradi se trenutno mogu pogledati samo periodične izložbe, pošto je izgradnja i preoblikovanje pojedinih prostorija i postavljanje stalne postavke još u toku.